شهر بم
پيشگفتار
استان
كرمان دومين استان پهناور ايران است. اين استان كه در ناحيه جنوب شرقي
كشور واقع شده, بدليل موقعيت جغرافيايي خود داراي منابع طبيعي و جاذبه
هاي زيست محيطي ارزشمندي است. خاك حاصل خيز, معادن غني و آب و هواي چهار
فصل همواره در طول تاريخ چشمهاي فراواني را به سوي اين سرزمين خيره نموده
و اذهان بي شماري را در انديشه دست يابي به ثروت بي كران آن به فكر فرو
برده است.
شهر بم از
تهران ۱۲۸۳ كيلومتر فاصله دارد
و در دشت وسيعي بين دو رشته جبال بارز و
كبودي قرار گرفتهاست. آب و هواي آن در سمت جلگهاي گرم و در
نواحي كوهستاني معتدل است. تاريخ قديمي اين شهر
با تاريخ شهر قديمي
ارگ بم
كه بزرگترين شهر خشتي جهان است، درآميخته است.
ارگ تاريخي شهر بم، اين بزرگترين بناي خشتي جهان، صنعت گردشگري استان را
پر رونق نموده كما اينكه در سال گذشته حدود 30.000 گردشگر خارجي به شوق
ديدار اين اسطوره تمدن بشري لااقل يك شب را در اين استان بيتوته كرده
اند. خرماي لذيذ و دلچسب بم سالهاست كه طعم شيرينش را بر ذائقة دنيا بر
جاي گذاشته و جهاني از مركبات بي مثالش حظ برده است. هنوز هم كشتزارها و
باغستانهاي اين شهر، عطش خود را با آب قنات يا كاريز- شيوه آبياري سنتي
درايران - فرو مي نشانند.
تاريخچة بم
بم در قدیم یکی از
پنج کوره ایالات فارس بوده. بم در مسیر جاده هایی که جنوب شرقی ایران را
با سیستان، افغانستان و بلوچستان مرتبط می کند قرار دارد. به همین جهت
این شهر از دوره ساسانیان اهمیت نظامی و بازرگانی زیادی داشته است. این
شهر در سال 1131 هجری قمری به تصرف محمود افغان درآمد، ولی به علت شورشی
که در قندهار روسی داد آنجا را رها کرده و عازم قندهار شد ولی بار دیگر
در سال 1134 هجری قمری بر بم استیلا یافت و این وضع تا سال 1143 که نادر
شاه افشار، اشرف افغان را شکست داد ادامه داشت. در همین شهر بود که
لطفعلی خان زند در سال 1209 هجری قمری توسط عوامل آغا محمدخان قاجار
دستگیر شد. شهر و قلعه باستانی بم یکی از یادگارهای شگفت معماری فلات
مرکزی ایران می باشد.
شهر بم
يكي از كهن ترين مراكز شهر نشيني ايران بود. تپه هاي تاريخي ”بيدرون“ در
10 كيلومتري شمال و تل آتشي در دراستان در فاصله 30 كيلومتري شرق بم كه
متعلق به هزاره هاي دوم تا چهارم قبل از ميلاد مسيح است گواه اين قدمت
است. زندگي در بم و اطراف آن از شش هزار سال قبل شكل گرفته و در دوراني
از تاريخ در مكاني كه ” ارگ “ ناميده مي شد و در زلزله اخير ويران شد،
به وجود آمده بود. بم بعلت قرار گرفتن در مسير يكي از مهمترين شاهراههاي
بين المللي عهد باستان ” راه ادويه “ نام گرفته بود كه از شعب اصلي و مهم
راه ابريشم محسوب مي شد. راه تجارت بين شرق و غرب كه اهميت استراتژيك
مهمي داشت. صنعت ابريشم بافي به احتمال قوي از چين و از طريق جاده ادويه
(از طريق هند) به بم رسيده بود. شهرهاي بزرگي مانند نرماشير، ريگان،
دارزين و سنا در منطقه وجود داشته كه اين شهرها تا قرن ششم هجري از
آباداني فراوان برخوردار بوده و در دوره هاي فترت بعدي از بين رفته اند.
علاوه بر ارگ بم آثار باقيمانده از اين شهرها و قلعه هاي باستاني با عظمت
ديگري مانند قلعه هاي پيرماه شاه (افضل آباد)، قلعه جمالي، دارستان، قلعه
(قلعه شهيد)، قلعه نعيم آباد و آثار ديگري در منطقه مشاهده مي شود كه
نشان از تمدن كهن و آباداني منطقه داشت.
شهر بم داراي دو بخش کاملا متمايز
ميباشد، يکي شهر قديم آن است که از آن به نام ارگ بم
ياد ميشود و وجود اين بخش بر ارزش و اعتبار بم
افزوده است و بخش ديگر آن شهر جديد بم تلقي ميگردد، که اين
بخش ضمن فراگرفتن محدوده ربض شهر قديم، قصبههاي قديمي
را به هم متصل ساخته است و مجموعاً حدود چهل محله
قديمي را در خود جاي داده که بعضي از اين محلات ريشه در
دوران گذشته و تاريخي بم دارند.
شهر قديم بم که قسمتي از آن روي کوه واقع شده، به
صراحت نميتوان تاريخ دقيقي را براي آغاز آن مشخص کرد و
هيچ منبع مستند تاريخي، زمان ساخت آن را تعيين
نکرده؛ ولي آنچه مسلم است، اين است که بنيان آن قبل از
دوران اسلامي طرح ريزي شده و به صورت شهري مهم و پر رونق
در پهنه ايران نمودار شده است.
شهر امروز بم از دوران قاجار با
تخليه تدريجي ارگ از ساکنين شکل گرفت و به موازات آن
کالبد ارگ رو به ويراني نهاد. اين روند تا زمان
پهلوي اول تا بدانجا ادامه يافت که ارگ قديمي، يکپارچه از ساکنين
تهي گشت و شايد تنها گروههاي گريزان از جامعه آن را مأمن
خود يافتند.
اهميت مکاني بم
بم بر سر راه
هندوستان، خراسان، فارس و بنادر هرمز قرار دارد. به
روايت سادهتر مکان برخورد دو جاده بزرگ بازرگاني
مشرق زمين يعني، جاده ابريشم و جاده ادويه بوده است. رونق
بافندگي و حجم قابل توجه محصولات کشاورزي، جايگاه
ارزندهاي را براي اين شهر در بازرگاني جهان
اسلام تعريف نموده است. گزارشهاي مقدسي و ابن حوقل درباره بافندگي
در بم و به ويژه تاکيد بر صادرات آن گواهي محکمي در
پيوند بازار بم با بازارهاي جهاني است.
آثار تاريخي بم
بي
گفتگو مهمترين اثر تاريخي موجود در
بم همان ارگ تاريخي است که از آن چنان اهميتي برخوردار
است که ساير آثار ديگر را تحت الشعاع خود قرار
داده است. با اين حال آثار مهم ديگري نيز خارج از حصار ارگ
واقعند که هر کدام يادآور برگهاي از تاريخ و فرهنگ شهر
هستند. مهمترين اين آثار عبارتند از : قلعه کوهک
که به قلعه دختر نيز معروف است و ويرانههاي آن در 5/1
کيلومتري ارگ تا قبل از زلزله پابرجا بود. تاکنون درباره
آن کاوشهاي باستان شناسي کاملي صورت نگرفته است.
بسياري آن را کهنتر از ارگ دانسته و به راحتي ميتواند در
شمار پرستشگاههاي آناهيتا قرارگيرد.
ارگ بم
در شمال شرقي شهر
بم،
در دامنه صخرهاي عظيم، قلعه مستحكمي را پي افكندهاند كه به
ارگ بم معروف است. اين قلعه، شهر قديم
بم است. اين شهر قديم از چهار قسمت و 38 برج ديدهباني تشكيل
شدهاست. در طرف جنوب قلعه 4 حصار و در طرف شمال شرقي آن يك
حصار بزرگ وجود دارد. مصالح اصلي بنا خشت خام، گلرس و كاه است،
ولي در بعضي قسمتهاي آن سنگ و آجر و تنه درخت خرما نيز بكار
رفتهاست. قسمتهاي مختلف قلعه به ترتيب عبارتند از: دروازه
ورودي، محله عامه نشين، سربازخانه و بناي مركزييا حاكمنشين.
خانههاي عمومي در كنار كوه و بر روي زمين مسطح بنا شده و از نظر
شهرسازي مجموعهاي كامل است. مكانهاي شناخته شده آن، راهرو
اصلي (بازار)، حسينيه، مسجد (آتشكده)، زورخانه، حمام (عمومي) و
سابات کليميي هاست. بيشتر خانههاي عامه متصل به هم ساخته شده و
غالب آنها به همديگر راه دارند. در بعضي خانهها آثار حمام اختصاصي
به چشم ميخورد. تعدادي از ساختمانها بصورت دو طبقه ساخته شده
كه به احتمال زياد بر اثر افزايش جمعيت بوده است. بعد از ورودي،
يك راه اصلي تا دروازه دوم كشيده شده كه قسمتي از اين
راهبازار شهر است. آثار كارگاه نانوايي، روغنگيري و قفسههاي
خشتي بازار، نشاني از رونق گذشته آن است. بهموازات راه اصلي،
دو راه ديگر نيز به دروازه دوم اتصال دارد. حسينيه فهرست صفحه:
يك محوطه بزرگ، ايوان دو طبقهقرينه و چند اتاق است و سه منبر
خشتي دارد. زورخانه از چهار ايوان، يك گنبد و يك گود تشكيل شده
است.ارگ بم دو مسجد بنام مسجد جامع و مسجد حضرت محمد (ص) دارد.
حمامي نيز در محل عامه وجود داشتهكه در حال حاضر منهدم شده است.
بعد از دروازه دوم، اصطبل، حصار و اتاقهايي مخصوص نگهبانان
وجوددارد. بعد از دروازه سوم سربازخانه، خانه فرمانده قشون و
آسياب بادي قرار دارد. در مركز قلعه، عمارت چهارفصل سه طبقه
بهجامانده كه محل استقرار حكومت قلعه بوده است. در كنار اين
بنا، حمام اختصاصي حاكم وچاه آب وجود دارد. بناي قلعه را به
بهمن اسفنديار نسبت ميدهند. سابقه ارگ بم به قبل از اسلام
مربوط است وبارها بازسازي شده است.
ييلاقات ده بكري
ده بكري از توابع شهرستان
بم
در دامنه كوه شيروجبال بارز واقع شده است. كوههاي آن ازدرختان
جنگلي پسته، بادام و بادام وحشي پوشيده است. ده بكري در درهاي
سرسبز و خنك واقع شده و ازدرختهاي گردو، بادام، صنوبر و... پوشيده
شده است. در اين ده خانههاي ويلايي نسبتاً مدرني ساخته شده و
درفصل تابستان جمعيت زيادي را به سوي خود جذب ميكند.
كوه هزار
اين كوه در دهستان راين
بم
واقع شده و 4465 متر ارتفاع دارد. اين كوهستان با 900 كيلومتر
مربعوسعت از كوههاي سربنه و سرمشك تشكيل شده كه بوسيله
ارتفاعات پستتري از سوي غرب به كوههايلالهزار و از جنوب به
كوه بهر آسمان اتصال يافته است. رودخانههاي مرغزار و تهرود آنرا
از رشته كوههاي جبالبارز جدا ميكنند. از دامنههاي شرقي اين
كوهستان رودهاي گارچيدان و گيشيگان سرچشمه ميگيرند و بهرودخانه
تهرود ميريزند و از دامنههاي شمالي آن رود كشك و چند مسير سيلابي
ديگر بسوي شمال غربي روانميگردد. دامنههاي جنوبي و جنوب غربي
آن سرچشمه رودهاي «رودرو» و «هليل
رود» است.
موقعيت جغرافيايي بم
شهرستان بم يکي از
ده شهرستان استان کرمان است ، حدود تقسيمات کشوري آن از
شمال به شهرستان کرمان و از شرق به شهرستان
زاهدان و از جنوب به شهرستانهاي ايرانشهر و جيرفت و از غرب به بخش
راين که امروزه به شهرستان کرمان الحاق يافته منتهي
ميگردد. براساس آخرين تقسيمات کشوري در سال 1374
هـ.ش ، شهرستان بم شامل 5 شهر ، 4 بخش ، و 13 دهستان و بيشتر از
998 آبادي ميباشد.
شهرهاي شهرستان بم عبارتند از: بم، بروات، فهرج، ريگان و رستم آباد.
و بخش
هاي مرکزي آن نيز شامل: فهرج و ريگان و نرماشير مي باشد.
و
همچنين 13 دهستان آن به ترتيب عبارتند از : 1. حومه(خواجه عسگر) 2. کرک
و نارتيچ، 3. دهبکري، 4. روداب شرقي، 5. روداب غربي
(در بخش مرکزي)، 6. پشت رود (در بخش نرماشير)، 7.
عزيزآباد، 8. فهرج، 9. برج اکرم (در بخش فهرج)،
10. گنبکي ، 11. ريگان ، 12. چاهدگال ،13. گاوکان (در بخش
ريگان).
اين شهرستان
بين 57 درجه و 7 دقيقه تا 59 درجه و22 دقيقه طول شرقي
از نصفالنهار مبدأ و 28 درجه و 23 دقيقه تا 29
درجه و 52 دقيقه عرض شمالي از خط استوا قرار گرفته است . در
گذشته که قسمتي از بخش راين از آن منفک نگشته بود، مساحت
اين شهرستان در حدود 19.480
کيلومتر مربع بوده ، ولي هم اکنون قريب 17.755کيلومتر
مربع است.
حدود
طبيعي آن از شمال به کوههاي شرقي کرمان و چال تکاب و
چاله هامون شور گز و از شرق به شنزارهاي شورگز و
چاله ريگان و از جنوب به خط الرأس کوههاي شاهسواران و سلسله
جبال بارز و کوههزار و از غرب به دشت پايکوبي راين ختم
ميگردد.
اين شهرستان كه ارتفاع آن از سطح دريا 1062 متر است از نظر ارتفاعات دو
وضعيت متفاوت دارد:
يكي ناحيه كوهستاني كه ادامه رشته كوههاي مركزي ايران و مشهور به جبال
بارز (اين كوهها چون سدي بين بم و جيرفت واقع شده اند و تنها راه عبور از
آنها گردنه هايي چون گردنه معروف دهبكري است) و كوه هزار در جنوب غربي
راين كه مرتفع ترين كوه اين ناحيه است.
ديگري ناحيه پست كويري است كه مشتمل بر شنزار و نمكزار لوت و اطراف آن
بوده و پست ترين نقطه آن با ارتفاع 330 متر از سطح دريا در حد بين شوره
گز و فهرج واقع است، لذا بم از نظر آب و هوا به دو منطقه تقسيم مي شود:
1 -
آب
و هواي صحرايي: كه منطقه وسيع پَست كويري را در بر مي گيرد. بارندگي كم
و اختلاف درجه حرارت شب و روز زيادي دارد و فصول آن متغير است.
2 -
آب و هواي كوهستاني: كه شامل نواحي راين و دهبكري است. در تابستان ييلاق
اهالي شهرستان بم محسوب مي شود.
خصوصيات جمعيتي
جمعيت شهرستان بم براساس برآورد مرکز آمار
ايران در ميانه سال 1382 حدود 223 هزار نفر بوده است که
تقريباً 10 درصد از جمعيت استان کرمان را شامل
شده است، پرجمعيتترين شهر آن بم با جمعيتي حدود 88.000 نفر
و کم جمعيتترين شهر آن نرماشير با 2.851 نفر است جمعيت
شهر بروات در اين برآورد حدود 17.000 بوده است.
وضعيت اقتصادي و کشاورزی
اساس اقتصاد شهرستان بر بنيان
کشاورزي استوار است و از تمايزات مهم آن، تنوع محصولات
زراعي و باغي ميباشد . به طوري که وجود انواع
درختان گرمسيري؛ خرما، مرکبات، وسمه، حنا، انگور، انار،
کنجد، گياهان جاليزي و صيفي جات و حبوبات در دشتهاي
وسيع بم و نرماشير به عمل ميآيد و همچنين وجود
انواع درختان سردسيري دردشت پايکوهي جبال بارز و نيز درختان
پسته در ابارق و تهرود، اين شهرستان را به صورت يکي از
شهرستانهاي حاصلخيز جنوب شرقي ايران در آورده
است.
آب كشاورزي شهرستان بم از رودهاي فصلي، قنوات و چاههاي عميق تأمين مي
گردد. از مهمترين رودهاي بم مي توان به رود نسا، رود فاشكوه، (تلنگو)،
تهرود و رود آدوري كه از جبال بارز و راين سرچشمه مي گيرند، اشاره نمود
