گزارش بررسي فعاليت هاي انجام شده در حمايت از كودكان آسيب ديده در بم *

  

موسسه همياران غدا

 

تهیه کننده: ناصر يوسفی

مدیرعامل موسسه پژوهشی کودکان دنیا

 

- وضعيت كودكان بم

- در روزهاي اول بر كودكان چه گذشت ؟

               - كودكاني كه سالم ماندند

               - كودكاني با خانواده اي مجروح

               - كودكان مجروح

               - كودكان بي سرپرست

               -  كودكان گمشده

- كودكان  و چهار روز پس از زلزله

- تشكيل ستاد مراقبت  از كودكان آسيب ديده

- كودكان و دو هفته پس از زلزله

- سازمان هاي دولتي

               - آموزش و پرورش

               - مركز بهداشت

               - كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان

               - سازمان بهزيستي

- سازمان هاي غير دولتي

                - انجمن حمايت از كودكان كار و خيابان

                - انجمن حمايت از حقوق كودكان

                - ستاد مراقبت براي  كودكان آسيب ديده در بم

                - برنامه پايدار براي كودكان و خانواده

                - گروه سيب

                - بنياد كودك

- سازمان هاي بين المللي

                - يونيسف

                - save the children  (نجات کودکان)

                - World vision

                - Marcy Crops

- جمع بندي

- پیشنهادها

- منابع

 ***********************************************

وضعيت كودكان در بم

روز جمعه  5 دي ماه 1382 ساعت 5 و 20 دقيقه  بامداد شهر بم در جنوب شرقي ايران در استان كرمان با زلزله اي با قدرت5/6 ريشتر  لرزيد. در همان ساعت اول گروه  بزرگي از جمعيت شهر به دليل بافت قديمي و غير استاندارد خانه ها در زیر آوار جان باختند. به دليل قطع تمامي كانال هاي ارتباطي و درگير بودن بازماندگان حادثه در ياري رساندن به ساير مردم ، خبر اين زلزله  بسيار دير به  شهرهاي استان و ساير شهرهاي ايران رسيد. به طوري كه خبر اصلي و حجم فاجعه از  غروب روز جمعه در شبكه سراسري تلويزيون پخش شد. بدين ترتيب  اولين نيروهاي امدادي به طور رسمي از ساعت 10 شب از تهران به بم اعزام شدند. حداقل 10 ساعت مردم شهر بم  هيچ گونه كمك جدي براي امداد رساني دريافت نكردند.

بازماندگان حادثه  اولين شب پس از زلزله را به عنوان يكي از غم انگيزترين صحنه هاي ممكن ياد مي كنند. همه جا درخواست كمك مي شد ، اما نيروهاي امدادي حداقل ميزان ممكن بودند. قطع برق، سرماي منطقه در زمستان، نبودن توشه اي براي خوردن و يا آشاميدن، درد، شوك حاصل از فاجعه و نداشتن هيچ گونه اطلاع يا راهكاري براي امداد رساني، همه بازماندگان را با  فشار غير قابل توصيف رواني رو به رو كرد.  تقريبا  نزديك به 24 ساعت مردم بم اين شوك و مسايل پيرامون آن را به تنهايي پشت سر گذاشتند.

درك عمق و حجم اين حادثه و شوك آن حداقل پس از 24 ساعت  به مراتب بيش تر از آن است كه بتوان آن را بازگو كرد. در حقيقت اين 24 ساعت  خاطره اي است كه حتي فكركردن به آن دردناك است.

هر سازمان و يا هر فرد اين اجازه را دارد تا آنجا كه مي تواند و يا مي خواهد اولين روز پس از زلزله را  سخت و سهمگين ببيند. اما نكته اي كه هست  اين واقعيت است كه در همه اين ماجراها، کودكان مانند ساير اقشار جامعه حضور داشتند.

كودكاني كه بازماندند، 24 ساعت اوليه را با همه اين فشارها طي كردند. و غم انگيزتر  اين كه گروه هاي امدادگر اصلا براي ياري رساندن به كودكان آماده نبودند و نمي دانستندكه با كودكان بازمانده از اين حادثه چه بايد بكنند. بدين تريب همه فشارها و سختي هاي موجود براي كودكان مضاعف شد و طبيعي است كه هر چه سن كودكان كمتر بود ، اين فشار براي آنها به شكل تصاعدي بالا رفت .

ناتواني براي ياري رساندن به مسايل و  مشكلات كودكان آسيب ديده در بم، فقط مربوط به اولين روز پس از زلزله نبود. مجموعه اقدامات امدادي به نفع  كودكان حداقل در اولين هفته پس از زلزله تاسف آوار بود.

در روزهاي اول بر كودكان چه گذشت؟

وضعيت اسفبار كودكان پس از زلزله به دليل فقدان برنامه هاي حمايتي از سوي نهادهاي رسمي به مراتب ببش تر از آن است كه بخواهيم در ابن  مجموعه از آن ياد كنيم . اما مي توان در اين بخش گروه هاي مختلف كودكان را ديد و نگاهي كلي از وضعيت آنان به ويژه در سه روز اول زلزله به دست آورد .

1 – كودكاني كه سالم ماندند

كودكاني كه توانسته بودند به همراه خانواده خود جان سالم به در ببرند، به ظاهر وضعيت بهتري از ساير گروه ها داشتند . حداقل اين كودكان در كنار خانواده خود بودند و مطمئن بودند كه والدين آنها زنده و در كنارشان هستند. اين كودكان اگرچه مشكلي جسمي  نداشتند و يا مي توانستند بودن در كنار ساير اعضاي خانواده خود را تجربه كنند، اما ترس و شوك اين اتفاق همراه اين كودكان بود. در حقيقت اين كودكان از جنبه عاطفي آسيب ديده بودند و نيازمند مراقبت شديد بودند.

2 – كودكاني با خانواده اي مجروح

كودكاني كه با خانواده اي مجروح  رو به رو بودند، گروه ديگري از اين دسته بندي هستند. اين كودكان شاهد درآوردن اعضاي خانواده خود بودند، اما  عملا ناتوان تر از اين بودند كه بتوانند كمكي براي اعضاي خانواده خود باشند. بسياري از اين كودكان توانستند به همراه والدين خود به  بيمارستان و يا مراكز درماني بروند. گروهي ديگر نيز از همراهي آنان جا ماندند. بسياري از اين كودكان تا مدت ها  رها بودند تا اين كه يكي از آشنايان مراقبت از آنها را به عهده گرفت.

3 - كودكان  مجروح

گروهي از كودكان نيز به همراه خانواده هاي خود مجروح شدند. اين گروه از كودكان  به تنهايي و يا همراه ساير افراد خانواده خود به بيمارستان ها و يا مراكز درماني منتقل شدند. كودكاني كه به تنهايي به شهرهاي مختلف كشور اعزام شدند، جدا از تحمل درد جسماني دوري و بي خبري از وضعيت خانواده را نيز متحمل شدند. بسياري از اين كودكان تا مدت ها نتوانستند  خبر و يا نشاني از ساير افراد خانواده خود به دست بياورند.

4 – كودكان بي سرپرست

در كنار همه اين كودكان ،‌گروهي نيز بودند كه به طور كل افراد درجه يك خانواده خود را از دست دادند و هيچ كس نتواست در آن لحظه ها مسووليت مراقبت از آنها را به عهده بگيرد. بسياري از اين كودكان تا دو روز اول هيچ سرپناهي نداشتند و كسي نمي دانست كه با آنها چه بايد كنند.

مدير كل دفتر اجتماعي سازمان بهزيستي در همان روزهاي اول در يك مصاحبه مطبوعاتي اعلام كرد كه حداقل 4.000 كودك والدين خود را از دست داده اند. از بين اين 4.000 كودك اعلام شده، فقط در حدود 100 كودك در روز سوم وارد مراكز  شبانه روزي بهزيستي شدند.  اين آمار در طي روزهاي بعد نيز افزوده شد، ولي هرگز از 300 نفر بالاتر نرفت.

بدين ترتيب بر اساس آمارهاي  اوليه بيش از 2700 كودك  از طريق  بستگان درجه 2 نگهداري شدند. بسياري از خانواده ترجيح مي دانند كه كودكان آشنايان را به جاي فرستادن به مراكز رسمي، نزد خود نگه دارند.

يكي از نكته هايي كه در هفته اول پس از زلزله بسيار مطرح بود ، ميل خانواده ها براي نگه داري بچه هاي دوستان وآشنايان خود بود . به طوري كه بسياري از اين خانواده ها به دليل مختلف حاضر نبودند كه كودكان را به مركز رسمي مانند: كميته امداد، بهزيستي و يا هلال احمر بدهند. دلايل مختلفي براي اين  تصميم وجود دارد. گروهي معتقدند كه  خانواده ها به دليل ارتباط هاي قوي فاميلي و يا قومي اين اجازه را به خود نمي دهند كه فرزندان فاميل  خود را به غير بسپارند. گروهي نيز معتقدند بودند كه پس از ماجراي گمشدن بچه ها، بسياري از خانواده ها اعتماد خود را به بخش هاي رسمي از دست دادند. نمونه هاي فراواني ديده شد كه خانواده ها فرزندان خود را حتي ازبيمارستان ها بيرون مي بردند تا مبادا  بچه هاي آنها ربوده شود و يا سر از مراكز رسمي در بياورند.

كودكان بي سرپرست يكي از آسيب ديده ترين گروه هايي بودند كه يكباره (فقط به فاصله يك شب تا صبح) خود را بي پناه و تنها تجربه كردند، به طوري كه حتي يك نفر نيز در منطقه نبود تا بتواند حتي سرپرستي موقت آنان را به عهده بگيرد. مركز شبانه روزي بهزيستي يكباره با  تعداد زيادي از اين كودكان رو به رو  شد و طبيعي است كه مشكلات خاصي نيز پيرامون اين كودكان در طي روزهاي اول به وجود آمد.  

5 - كودكان گمشده

يكي از مهم ترين موضوعي كه در همان روزهاي اول به ويژه در شهر كرمان در ارتباط با مسايل  كودكان در جريان بود،  پديده کودکان گمشده بود.  اين گفت وگوها تا آنجا بالا گرفت كه حتي خانواده هايي كه كودكان مجروح در بيمارستان ها داشتند، به دلايل مختلف كودكان خود را از بيمارستان ها ترخيص مي كردند تا حداقل امنيت كودكان خود را تامين كنند. اين معضل به جايي رسيد كه سازمان بهزيستي كشور وارد ميدان شد و  امنيت كودكان بي سرپرست را به عهده گرفت . 

بنا به شواهد عيني در دو روز اول پس از زلزله تعداد بسياري از كودكان، به تنهايي در بيمارستان هاي كرمان به سر مي بردند. حضور اين كودكان به گونه اي زياد بودكه در سيستم  امدادرساني كاركنان بهداشتي اختلال هايي را  به وجودآورد.

بدين ترتيب بدون هماهنگي قبلي با مسوولين و دست اندركاران مسايل كودكان، اين  كودكان در اختيار خانواده هايي قرارگرفتندكه براي نگه داري آنان داوطلب شده بودند. بعضي از اين خانواده ها با ارايه شناسنامه و يا كارت هاي معتبر، كودكان تنها را با خود به خانه هاي خويش بردند و در اين ميان نيز عده اي از كودكان بدون گرفتن هيچ گونه مدرك شناسايي  از بيمارستان ها خارج شدند.

تقريبا موضوع ربوده شدن و يا حداقل بردن كودكان( به ويژه نوزادان) از سوي بسياري از  كاركنان بيمارستان ها در كرمان تاييد شده است.

در روز سوم پس از زلزله (7 دي ماه ) از سوي مديركل سازمان بهزيستي بخشنامه اي به بهزيستي استان كرمان و تمام استان هايي كه كودكان مجروح را پذيرش كرده اند، اعلام نمود كه هيچ كس اجازه خروج كودكان را از بيمارستان ندارد و مراكز شبانه روزي بهزيستي آماده پذيرش همه اين كودكان است. اعلام اين بخشنامه در بيمارستان هاي كرمان حداقل زماني اجرا شد كه بسياري ازكودكان از بيمارستان به شكل هاي مختلف خارج شده بودند. اما با اين حال اتفاق ارزشمندي بود كه مانع ربوده شدن بيشتركودكان شد.

ناپديد شدن كودكان يكي از موضوع هايي است كه بحث آن در منطقه هم چنان ادامه دارد. 

با توجه به حساسيتي كه بعضي از سازمان هاي غير دولتي و بين المللي  نسبت به كودكان ابراز كردند ، بسياري از بخش هاي دولتي نيز توجه خود را به اين موضوع معطوف كردند. به طوري كه از روز  سوم در بخش هاي مختلف شهر گروه هاي مختلفي براي شناسايي كودكان  بي سرپرست  مستقر شدند.  اين بسيج غير منتظره  به گونه اي بود كه بسياري از سازمان ها  احساس اختلال و مزاحمت در كارهاي يكديگر مي كردند. تقريبا تمامي ستاد هاي معين  چادري نيز به منظور شناسايي و جمع آوري كودكان بي سرپرست برپا كردند.

كودكان و چهار روز پس از زلزله

از روز چهارم نكته اي كه در سطح شهربسيار مشهود بود خروج زنان و كودكان از شهر بود .عملا خانواده ها شهر را ترك كردند و به روستاها و يا شهرهاي اطراف بم كوچ كردند. از سوي سازمان هاي امدادگر نيز  مكان هايي براي استقرار اين خانواده ها در نظر گرفته شد. تقريبا شهر در دست مردان بود.

با توجه به خالي شدن مشهود كودكان و زنان از بم ، مشكلات آنان در روستاها و شهرهاي اطراف خودنمايي كرد. با اين حال گروه هاي مختلفي از سازمان هاي دولتي، غيردولتي و بين المللي بودندكه همچنان به دنبال شناسايي كودكان و پرداختن به مشكلات آنان در شهر بم بودند.

تشكيل ستاد مراقبت از كودكان آسيب ديده

از روز سوم تعدادي از سازمان هاي فعال كودكان با همراهي گروهي از سازمان هاي دولتي و غيردولتي منطقه ستاد مراقبت از كودكان آسيب ديده را سازماندهي كردند. اين ستاد در يك حركت مشاركتي با حضور گروه هاي مختلف در كرمان و بم اقدامات زير را انجام داد:

1 – تقسيم بندي شهر و پيشنهاد تقسيم بندي شهر به  ستاد بحران

2 – شناسايي مشكلات كودكان  آسيب ديده

3 – اولويت بندي مشكلات

4 – برنامه ريزي براي قدام

با توجه به يك برنامه كارشناسي با حضور نمايندگان سازمان هاي دولتي و غيردولتي ده ها مشكل ريز و درشت كودكان شناسايي شد. از مجموعه اين مشكلات پيش بيني گرديد كه تعدادي در اولويت قرار دارند كه در حال حاضر و با توجه به شرايط بحران بايد به آنها پرداخت .  اولويت هايي كه انتخاب شدند  عبارت بود از  :

1 – توجه به كودكان بي سرپرست

2 – حمايت از كودكان آسيب ديده در بيمارستان ها

3 – حمايت از كودكان اسيب ديده در مراكز اسكان و خانواده ها

4 – پيگيري كودكان گمشده

5 – توسعه مراكز آموزشي براي كودكان

سازمان بهزيستي در همان ابتدا مسووليت پرداختن به كودكان بي سرپرست را به  عهده گرفت. بدين ترتيب همه مسايل كودكان بي سرپرست  به سوي بهزيستي استان كرمان سوق  داده شد.

از هفته دوم  پس از زلزله  با حضور  خانواده هاي آسيب  ديده در روستاها و شهرهاي استان و يا استقرار در كمپ هاي  موقت، گروه هاي مختلفي از سازمان هاي غيردولتي كودكان كمك هاي خود را در اين مراكز آغاز كردند. البته  سازمان هايي نيز بودند كه در تمام مدت در بم ماندند و به كودكان باقي مانده در بم پرداختند .

الگوي ستاد مراقبت

رسيدن به الگوي ستاد مراقبت براي كودكان آسيب ديده  اتفاق ساده اي نيست. مشكلي كه بيش از هر چيز فاجعه بم را تشديد كرد حضور همه گروه هاي دولتي و غير دولتي  بدون برنامه  مشخص بود . به عبارتي همه گروه ها سعي كردند كه در نقش امدادگر وارد ميدان شوند . در هفته اول همه سازمان ها همه نوع كار را انجام مي دادند و طبيعي است كه در اين بي برنامه گي كاري نيز از پيش نرود. حضور ستاد در بم فقط با هدف ياري رساندن به كودكان بود و بدين ترتيب  نيروهاي آن  فقط در ياري رساندن به كودكان متمركز شدند. شكي نيست كه در آن روزها  همه گروه هاي انساني نيازمند كمك بودند، اما برنامه كاري ستاد فقط متمركز بر كودكان شد و بيش از هر چيز سعي كرد تا به سازمان هاي ديگر نيز آموزش دهد كه هر سازمان  بهتر كار مشخصي را انجام بدهد و يك گروه از مخاطبين بم را تحت پوشش  بگيرند.

كودكان و دو هفته پس از زلزله

مشكلاتي كه در هفته دوم  پس از بحران اوليه براي كودكان آسيب ديده شناسايي شد عبارت بود از :

-              حساسيت كودكان به غذاهاي كنسروي

-              كمبود ويتامين  به خاطر نخوردن ميوه

-              كمبود شير خشك  و وسيله هاي بهداشتي  براي نوزادان

-              هراس هاي شبانه از تكرار زلزله

-              نداشتن اسباب بازي

-              قطع شدن زندگي عادي

-              عادت نداشتن به فضاي جديد

-               كمبود وسيله هاي بهداشتي براي كودكان

-              اختلالات حاد عاطفي براي نوجوانان

-              كمبود لباس هاي  زير براي دختران و پسران نوجوان

-              گم كردن دوستان ، همسالان و هم كلاسي ها

-              كمبود توالت و حمام هاي بهداشتي

-              كمبود غذاهاي كمكي براي خردسالان

-              كمبود داروهاي خاص  به ويژه براي كودكان ديابتي ، تالاسمي و...

-              مشكلات ويژه براي كودكان معلول  مانند گم شدن سمعك ، شكسته شدن عصا، ويلچر ، شكسته شدن عينك و.....

-              و غيره

در حقيقت اين مشكلات در هفته دوم خودنمايي كرد. هر روز پس از زلزله و با استقرار موقت خانواده نيازهاي اوليه و در عين حال اساسي كودكان و نوجوانان رو   مي آمد . نيازهايي كه در هداياي مردمي و يا كمك هاي عمومي سازمان هاي دولتي ديده نشده بود .

بسياري از هداياي مردمي و يا كمك هاي عام سازمان هاي دولتي و يا بين المللي كه  براي بم ارسال كرده بودند، كمتر مناسب كودكان و يا نوجوان بود. به عبارتي بسياري از نيازهاي كودكان و نوجوان در اين هدايا ديده نشده بود. اين مساله بيش از هر چيز نشان مي دهد كه در تهيه كمك ها كمتر به نيازهاي مخاطب توجه شده است و يا اين كه گروه هاي مختلف ديده نشده اند. البته اين مشكل فقط در حيطه سازمان هاي دولتي و يا كمك هاي مردمي نبود. سازمان هاي اهدا كننده خارجي نيز كمتر كودكان را ديده بودند. پرسشي كه مي ماند اين است كه چه كساني بايد به كمك هاي مردم خط و جهت بدهد؟ چه كساني بايد اهدا كنندگان كمك را ياري كنند كه بتوانند كمك هايي متناسب با  نيازهاي گروه هاي مختلف مردم را تامين كنند؟

سازمان هاي دولتي و كودكان

با حادثه بم، طبيعي است كه نقش سازمان هاي دولتي بيش از هر گروه و يا جامعه اي در اذهان مطرح يم شود . با توجه به نقش تمركزگراي سيستم هاي دولتي اين انتظار وجود دارد كه دولت و بخش هاي مختلف دولتي زودتر از هر جرياني بتوانند به عنوان امدادگران اصلي وارد ميدان شوند.

جدا از امدادگري حداقل اين انتظار وجود دارد كه استراژي ها و راهكارهاي اصلي از سوي دولت تعيين شود و سپسس همه گروه ها بتوانند بر اساس اين استراتژي نقش خود را به خوبي ايفا كنند.

اما حادثه بم نشان داد كه بخش هاي دولتي هنوز آمادگي هاي لازم را براي چنين اتفاق هايي  ندارند. با اين حال گروه هاي مختلفي از مراكز دولتي كه به نوعي با كودكان ارتباط داشتند، قداماتي را انجام دادند كه لازم است به معرفي اين فعاليت ها پرداخت.

1 -  سازمان آموزش و پرورش

در حادثه بم گروه بزرگي از معلمان مدارس جان باختند و دانش آموزان بسياري نيز  از دست رفتند. خراب شدن مدرسه ها، به هم ريختگي سيستم هاي ارتباطي، ‌گمشدن كتاب ها و نبودن وسيله هاي لازم و مهم تر از همه فقدان يك مديريت لازم، به اندازه كافي عوامل مهمي بودند كه مدرسه ها نيز در بم تحت شعاع قرار بگيرند. در حقيقت هيچ كس حتي خود دانش آموزان نيز نمي توانستند باور كنندكه در چنين شرايطي مي توان به تحصيل ادامه داد. هيچ نشانه اي براي تداوم برنامه هاي آموزشي در منطقه وجود نداشت. تا هفته دوم  نه دانش آموزان، نه معلمان باقي مانده، نه بخش اداري آموزش و پرورش آمادگي بازگشايي مدارس نداشتند.

اما سازمان آموزش و پرورش استان كرمان در اطلاعيه اي اعلام كرد كه مدارس بم از تاريخ 15 دي ماه باز خواهد بود . به عبارت ديگر پس از گذشت 10 روز، سازمان آموزش و پرورش از بازگشايي مدارس خبر داد. اين خبر غير منتظره با تعجب تمامي مسوولين منطقه رو به رو شد . در سطح ظاهري نيز تعدادي از مدارس بم، براوات و ده بكري باز شدند، اما هرگز نتوانستند برنامه هاي خود را پيش ببرند. متاسفانه حتي مدارس بعد از تعطيلات نوروز نيز نتوانست شكل طبيعي خود را به دست بياورد.

از آنجا كه سيستم آموزشي و برنامه هاي آموزش و پرورش  غير قابل انعطاف است، هماهنگي برنامه ها با شرايط موجود به حداقل رسيد. بدين ترتيب مي توان فقط نمايي از كلاس ها و يا حتي امتحانات آخر سال را در بم ديد و يا آن را گزارش داد.

در عين حال آموزش و پرورش پروژه هاي گوناگوني را براي بازسازي مدارس، حمايت از مدرسه هاي غير انتفاعي، برنامه ريزي براي مدارس شبانه روزي حمايت از دختر بچه ها آغاز كرد. در عين حال سازمان هاي مختلف ايراني و بين المللي آمادگی خود را براي كمك به آموزش و پرورش بريا ساختن مدارس جديد اعلام كردند.

2 –مركز بهداشت

مركز بهداشت تلاش هاي فراواني را براي توسعه بهداشت عمومي منطقه انجام داد كه بي شك فوايد اين اقدامات به نفع كودكان نيز خواهد بود. توجه به آب سالم، جلو گيري از بيماري هاي واگيردار ، توجه به بيماري هاي منطقه و..... اما  با  توجه به شرايط عمومي بسياري از بيماري ها  تهديد جدي براي كودكان بودند. افزايش بيماران مبتلا به  سالك به ويژه در كودكان رشد يافت. در عين حال بيماري هاي عفوني و ناشي از گرما و آب آلوده نيز بخشي از كودكان را تهديد كرد.

يكي از ويژگي هاي مركز بهداشت اين است که افراد بايد خود داوطلبانه به درمانگاه ها و يا خانه هاي بهداشتي مراجعه كنند. در صورتي كه به هر دليلي  افراد به پايگاه هاي فوق مراجعه نكنند، كاركنان بهداشتي نمي توانند اقدام ويژه اي را انجام بدهند. به نظر مي رسد كه اين ويژگي هم چنان در سيستم برنامه هاي مركز بهداشت حتي در شرايط  خاص بم نيز رعايت شد.

بسياري از زنان باردار و يا مادراني كه داراي نوزاد بودند به دليل گرفتاري هاي روزانه خود نتوانستند در زمان هاي مقرر به پايگاه هاي بهداشتي مراجعه كنند. بدين ترتيب مركز بهداشت مسووليتي نيز براي  توجه به اين گروه از زنان و نوزادان براي خود متصور نشد. بدين ترتيب بود كه حتي توجه به برنامه هاي پايش رشد كودكان زير 5 سال از اولويت هاي مركز بهداشت بم حذف شد .

3 – كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان

يكي از سازمان هاي فعال دولتي در زمينه كودكان كانون پرورش فكري كودكان  نوجوان است. كانون در محله هاي مختلف با برپايي چادرهايي فرصت هاي گوناگوني براي اوقات فراغات كودكان فراهم كرد. كتابخانه هاي مختلف با كتاب هايي به نسبت خوب از جمله كارهاي ارزشمند  كانون بوده است.

4 – سازمان بهزيستي

سازمان بهزيستي نيز در حوزه كودكان فعاليت هاي متنوع و متعددي را آغاز كرد. توجه به كودكان بي سرپرست و توجه به مهدهاي كودك منطقه از فعاليت هاي مشخص اين ارگان براي كودكان بوده است.

در همان روزهاي اول  از برنامه تلويزيون و راديو سراسري اعلام شد كه اگر خانواده اي مايل به پذيرفتن  كودكان بازمانده از اين حادثه هستند، مي توانند براي ثبت نام به بهزيستي هاي شهرستان خود و يا كرمان مراجعه كنند. بنا بر آمارهاي غير رسمي بالاي 12000 نفر در كمتر از 2 روز آمادگي خود را براي پذيرش كودكان  بي سرپرست از حادثه بم اعلام كردند.

سازمان بهزيستي كرمان در هفته اول با حجم بالايي از تلفن هاي افراد مختلف براي پذيرش ودكان روبه رو بود. با حساس شدن موضوع گمشدن كودكان و درخواست بعضي از سازمان هاي غيردولتي براي مراقبت ويژه  از اين كودكان، بهزيستي استان كرمان اعلام كرد كه تا شش ماه هيچ كودكي را به خانواده اي واگذار نمي كند. چرا كه ممكن است خانواده اين كودكان پيدا شوند و يا بازماندگان براي بردن كودك اقدام كنند. از سوي ديگر پذيرش كودك از طريق سازمان بهزيستي مقررات و ضوابطي دارد كه بايد همه اين ضوابط نيز اجرا شود .

در تمام روزها و ماه هاي پس از زلزله ، سازمان بهزيستي كرمان  با پيشنهادهاي مختلف و گوناگوني براي حمايت، مراقبت و واگذاري اين گروه از كودكان رو به رو بود. به عبارتي مي توان گفت كه يكي از فعال ترين بخش هاي بهزيستي ، اداره شبه خانواده بهزيستي بوده است.

تاسيس مراكز شبانه روزي از سوي تعداد فراواني از سازمان هاي بين المللي ،‌سازمان هاي غيردولتي ايراني، گروه هاي خيريه، جامعه ايرانيان خارج از كشور و.... به بهزيستي پيشنهاد شد. در عين حال گروه هاي مختلفي از خيرين ايراني در داخل و خارج از كشور آمادگي خود را براي پرداخت هزينه هاي مراكز نگه داري اين گروه از كودكان اعلام كردند.

دفتراموركودكان بهزيستي نيز يكي ديگر از بخش هاي فعال اين سامان بود . توجه به مهدهاي كودك خصوصي، مهدهايي كه سازمان هاي غيردولتي و يا ستادهاي معين راه اندازي كرده اند  و.... از جمله كارهاي اين دفتر بوده است .

سازمان هاي غير دولتي

سازمان هاي غير دولتي به نسبت حضور فعالي در برنامه هاي حمايتي از كودكان داشتند. نسبت به زلزله اردبيل يا جنوب خراسان كه فقط يك يا دو سازمان غير دولتي حضور  داشتند، در اين حادثه گروه هاي مختلفي به ياري كودكان شتافتند.

انجمن هاي غيردولتي در تهران سعي كردند كه در يك حركت مشاركتي حركت هاي متعددي را براي حمايت از مردم بم آغاز كنند. با تشكيل كميته هاي كار، گروه سازمان هاي غيردولتي كودكان يكي از فعال ترين كميته هاي اين مجموعه شد. اين ستاد در تهران  بيش از هر چيز وقت خود را اين متمركز كرد كه چه كارهايي را مي توان در بم انجام داد ، ساختار اين فعاليت ها چگونه باشد و از چه كانال هايي مي توان حمايت هايي را حلب كرد.

اما در كنار اين اقدامات سازمان هاي  گوناگوني در حوزه كودكان فعاليت خود را  جدا از كميته تهران  آغاز كردند.

1 – انجمن حمايت از كودكان كار و خيابان

اين انجمن از سومين روز پس از زلزله حضور موثر و مداوم در بم داشته است. با حضور ثابت يكي از اعضاي مديريتي انجمن در منطقه موجب شد تا اقدامات موثر و مفيدي در شناسايي كودكان ، فراهم كردن فرصت هاي آموزشي ، بهداشتي و فرهنگي براي كودكان به وجود بيايد. تاسيس مهد كودك، راه اندازي كارگاه هاي مختلف فني براي نوجوانان، كلاس هاي ورزشي و تفريحي براي  كودكان و نوجوانان از اقدامات ارزشمند اين انجمن بوده است .

يكي از ويژگي هاي اين انجمن در اين بوده است كه چادر و محل كار آنان در يكي از محله هاي شهر بوده است و هرگز حاضر به استقرار در كمپ  سازمان هاي غيردولتي ايراني و خارجي نشد.

2 – انجمن حمايت از حقوق كودكان

اين انجمن نيز حضور فعالي از همان روزهاي اول پس ا ز زلزله در بم داشته است. تيم انجمن در شناسايي كودكان بي سرپرست، ياري رساندن به كودكان در روزهاي اول و حمايت  بي شائبه از كودكان قابل تقدير است. تقريبا انجمن در تمام روزهاي پس از زلزله در بم حضور داشت. تاسيس مهد كودك، برگزاي دوره هاي آموزش حقوق كودك  براي مربيان مهدهاي كودك و معلمان، فراهم كردن فرصت هاي مختلف آموزشي و رفاهي براي كودكان از مجموعه كارهاي اين انجمن بوده است . انجمن در عين  حال پوشش خدمات خود را به مناطق روستايي بم نيز كشانده است .

3 –  ستاد مراقبت برای کودکان آسيب ديده در بم

موسسه  پژوهشی کودکان دنيا نيز يکی ديگر ار سازمان هايی بود که  از دومين روز پس از زلزله حضور جدي و موثري در منطقه داشت. موسسه با همكاري انجمن دوستداران كودك كرمان و چندين سازمان غير دولتي ديگر و مشاركت بهزيستي اقدام به طرح ابتكاري ستاد مراقبت براي كودكان آسيب ديده بم كرد. اين ستاد با تهيه دستور العمل هايي و اولويت بندي نيازهای کودکان موفق به اجرای برنامه هايی موثر به نفع كودكان  شد.

ستاد از هفته دوم تا هفته چهارم کمک های خود را متمرکز بر رسيدگی به کودکان و نوجوانان کردکه به همراه خانواده های خود به خارج از بم پناه برده بودند. با بازگشت آوارگان به بم، ستاد نيز برنامه های خود را در بم  توسعه داد. بخشی از اقدامات انجام شده عبارتند از :

-      پيگيری مستمر وضعيت کودکان گمشده و مطرح کردن موضوع فوق در سطح مسوولين

-      برنامه ريزی برای آموزش 300 نيروی داوطلب برای  مراقبت از کودکان خردسال در قالب مهدهای کودک

-      آموزش رابطين بهداشت برای حمايت از مادران باردار

-      توزيع وسايل خاص برای کودکان با نيازهای ويژه

-      راه اندازی زمين بازی برای کودکان

-      و.....

4 – كميته برنامه هاي پايدار براي  کودکان و خانواده

اين کميته ترکيبی از شواری کتاب کودک ، موسسه مادران امروز و انجمن پوياست که از ماه اسفند به شکل رسمی فعاليت های خود را در بم آغاز کرد . اين سه گروه در قالب برنامه های مشترک به  آموزش کودکان و  خانواده ها و مربيان  می پردازد.

اجرای کارگاه های آموزشی ، راه اندازی کتابخانه و اجرای برنامه های متنوع برای کودکان و خانواده ها ا زجمله فعاليت های اين کميته است.

5 – گروه سيب

سيب يا ستاد ياری رسانی به کودکان زلزله زده بم يکی ديگر از گروه های غيردولتی است که با رخ داد حادثه سازماندهی شد. سيب در يکی از محله های شهر امکان های خوبی را در قالب مهدکودک و کلاس های هنری ،فرهنگی و تفريحی برای کودکان و نوجوانان فراهم کرده است.

6 – بنياد کودک

اين بنياد نيز از هفته اول زلزله فعاليت های  خود را در منطقه آغاز کرد. توزيع هزاران اقلام مورد نياز کودکان ، شناسايی کودکان بی سرپرست و برنامه ريزی برای تامين هزينه های اين کودکان از سوی افراد خير از جمله فعاليت های اين گروه است. بنياد کودک  موفقيت خوبی برای جلب مشارکت ايرانيان مقيم خارج از کشور برای حمايت از کودکان بم داشته است.

در عين حال گروه های ديگری نيز در منطقه بوده اند که برنامه های متنوع و ارزشمندی برای کودکان بم داشته اند که می توان به موارد زير اشاره کرد:

-      کانون توسعه فرهنگی کودکان

-      بنياد آذر

-      موسسه چلچراغ

-      بنياد مشيز

-       کانون توسعه مهدهای خصوصی بم

مجموعه فعاليت های انجام شده از سوی سازمان های غير دولتی برای کودکان در بم به طور مشخص در دو زمينه متمرکز است که اين دو زمينه عبارتند از :

1 – توجه به  کودکان خردسال آن هم در قالب راه اندازی مهد کودک

2 – برنامه ريزی برای حمايت از کودکان بی سرپرست

تقريبا اکثر سازمان های غير دولتی کودکان راه اندازی مهد کودک را در برنامه های خود داشته اند که از جنبه های مختلف اين موضوع قابل بررسی است.

يکی از فعاليت های خوبی که برای دانش آموزان سازماندهی شده بود چادر رفاه بم بود. اين چادر بزرگ که ابعاد  ان به 1000 متر مربع می رسيد توسط يک گروه مذهبی مسيحی برپا شده بود. اين چادر دارای امکانات فراوانی بود و به دانش آموزان اين فرصت را می داد تا بتوانند بر اساس مواد درسی خود تجربه های گوناگون علمی و آموزشی داشته باشند. اين چادر به طور مشخص خدمات خود را به دانش آموزان ارايه می داد. در ماه ارديبهشت از مسوولين چادر خواسته شد که بم را ترک کنند و تمامی وسايل و امکانات خود را در اختيار آموزش وپرورش قرار دهند.

سازمان های بين المللی

يکی از ويژگی های زلزله بم حضور به موقع،گسترده و متنوع سازمان های بين المللی در منطقه بود. مردم بم از همان روزهای اول حضور اين سازمان ها را در کنار خود احساس کردند و به نوعی خاطره خوبی نيز از آنان دارند.

پس از پايان يافتن کمک های امدادی، حضور سازمان هايی که تجربه های خوبی در کارهای توسعه دارند زيادتر شد. سازمان هايی بودند که از سال های قبل علاقه مند بودند تا بتوانند فعاليت های خود را در ايران آغاز کنند، اما از سوی نهادهای رسمی ضرورتی برای حضور و فعاليت های اين گروه های خارجی ديده نمی شد. اما حادثه بم فرصتی بود که اين گروه ها توانستند به ايران بيايند و برنامه های خود را حداقل در بم آغاز کنند.

به طور مشخص قبل از بم سازمان های وابسته به سازمان ملل فرصت امکان اجرای طرح های توسعه را به دست می آوردند. اما در بم انواع سازمان های غير دولتی بين المللی از ژاپن تا امريکا و از استراليا تا فنلاند حاضر شدند.

هر يک از گروه های غير دولتی ايراني با توجه به نوع کار خود،  حداقل با نام انواع سازمان های غير دولتی بين المللی آشنا بوده است. بسياری از سازمان هايی که فقط نام و يا گزارش فعاليت های آنان در عرصه های بين المللی ديده می شد، پس از زلزه در بم ديده شدند. اين حضور می توانست برای بسياری از سازمان های غير دولتی ايرانی فرصت خوبی برای ارتباط و کسب تجربه و آموزش و فراگيری باشد.

از آغاز زلزله تاکنون گروه های مختلفی از سازمان های بين المللی فعاليت هايی را آغاز کرده اند و يا حداقل حضور داشته اند. گروه بزرگی از اين سازمان های بين المللی به دلايل مختلف نتوانستند در ايران کار پايدار انجام بدهند. (البته همين نکته نيز ضروری است که مورد بررسی قرار بگيرد)

تعدادی از اين گروه ها که به طور مشخص در زمينه کودکان کار کرده اند عبارتند از:

1 - يونيسف

يونيسف با توجه به تجربه های مفيد خود در زمينه کمک به کودکان ايرانی ، تقريبا از همان شب اول نمايندگان خود را به منطقه اعزام کرد. بنا به آمارهای غير رسمی يونيسف يکی از گروه هايی بود  که حجم بزرگی از کمک های اهدايي برای مردم بم داشت.

يونيسف در همان روزهای اول سعی کرد که کمک های خود را متمرکز بر نيازهای ضروری و اوليه مردم و کودکان بم کند. کمک به تامين آب سالم ، توزيع گالن های آب، نصب منبع آب در بخش های مختلف شهر، کمک به راه اندازی توالت های بهداشتی و.... از جمله اقدامات اوليه يونيسف بوده است.

يونيسف سعی کردکه  برنامه های خود را در دو بخش ياری رساندن به سازمان های دولتی و غير دولتی سازمان دهی کند. ارتباط گيری با سازمان هايی چون مرکز بهداشت ، آموزش و پرورش ، بهزيستی ، هلال احمر و.... از جمله بخش های دولتی بودند که با هر کدام برنامه های متنوعی را تاکنون اجرا کرده است.

يونيسف بخش ياری رساندن به سازمان های غير دولتی را در دو ماه اول به گروه نجات کودکان واگذار کرد. بدين ترتيب سازمان های غير دولتی ايرانی برای دريافت کمک هايی حهت توسعه برنامه های خود از جانب يونيسف ، لازم بود که با Save the Children  هماهنگ شوند.

به نظر می رسد که  از آغاز سال 83 ارتباط با سازمان های غير دولتی ايرانی  مستقيم شد و نقش هماهنگ کنندگی از نجات کودکان حذف شد. جدا از توزيع هزاران اقلام بهداشتی ، غذايي و...... بخشی از کمک های يونيسف عبارت است از :

-      کمک به سازماندهی مدارس در پوشش مدارس دوستدار کودک

-      کمک به تامين بسته های آموزشی برای دانش آموزان

-      کمک به واکسيناسيون کودکان

-      کمک به مهدهای کودک رسمی شهر

-      اجرای برنامه های آموزشی برای حمايت از کودکان در برابر  آسيب های عاطفی  

-      کمک به بازگشت کودکان بی سرپرست نزد اقوام و آشنايان خود

2 - نجات کودکان  Save the Children

نجات کودکان يکی از سازمان های بين المللی فعال در زمينه کودکان است که در بسياری از کشورهای دنيا نمايندگی دارد و کارهای ارزشمندی به نفع کودکان  انجام می دهند.

نجات کودکان تقريبا از هفته دوم پس از زلزله در بم حضور  يافت و با حمايت يونيسف ايران برنامه هايی را نيز سازماندهی کرد. بخشی از اين فعاليت ها عبارت است از:

-      ارتباط گيری با سازمان های غير دولتی ايران

-      کمک به طرح ها و برنامه های سازمان های غير دولتی در ايران

-      توجه به مهدهای کودک در سطح شهر و توزيع بسته های آموزشی برای  مهدهای کودک

-      برگزاری دوره های آموزشی برای مربيان و  معلمان

-      کمک به برگزاری دوره های آموزشی برای توانمند سازی سازمان های غير دولتی در بم

3 –  World Vision

اين سازمان نيز يك موسسه غيردولتي است كه در زمينه امداد رساني به مردم در شرايط بحران كار مي كند. البته بيشتر فعاليت هاي اين سازمان براي  دانش آموزان دبستاني به بالاست و سعي در توانمند سازي اين گروه از دانش آموزان براي تداوم زندگي خود  دارند.

برگزاري انواع دوره هاي آموزشي براي معلمان و كارشناسان آموزش و پرورش و برنامه هاي متعدد براي دانش آموزان از جمله فعاليت هاي اين سازمان است.

4 -  Marcy corps  

اين سازمان در زمينه بهداشت عمومي شهر بم فعاليت هاي متنوعي را انجام داده است. برنامه ريزي براي منابع آب سالم، اهداي وسيله هاي زندگي به خانواده ها و.... از جمله فعاليت هاي عمومي اين سازمان است. در عين حال حمايت از سازمان هاي غير دولتي در منطقه و برگزاري دوره هاي آموزشي براي مربيان، حمايت از مهدهاي كودك  و.... از ديگر فعاليت هاي اين سازمان است.

البته سازمان هاي بين المللي  فراواني در منطقه حضور دارند و در عين حال كمك هاي غير مستقيم به كودكان و سازمان هاي مربوط به كودكان در بم نيز داشته اند. براي مثال بسياري از سازمان هاي ژاپني علاقه مند به تجهيز مدارس بودندو  چند سازمان اروپايي در زمينه برنامه هاي بهداشتي كودكان كارهايي نيز انجام داده اند.

جمع بندي

با  نگاهي كلي به مجموعه فعاليت هاي انجام شده در زمينه مسايل كودكان مي توان گفت :

-   فعاليت هاي انجام شده در زمينه كودكان به نسبت حجم قابل توجهي است و سازمان هاي ممختلف دولتي ، غير دولتي و بين المللي در اين حوزه فعاليت هاي متنوع و گسترده اي را انجام داده اند.

-      گروه هاي قدرتمندي  از سازمان هاي غير دولتي و بين المللي براي حمايت از كودكان وارد كار شده اند.

-      سازماندهي گروه هاي غير دولتي كودكان به مراتب قوي تر و موثرتر از ساير  گروه هاي مشابه خود در زمينه هاي ديگر فعاليت كرده اند.

اما با تمام ويژگي هاي مثبتي كه در ارتباط مسايل كودكان  از سوي همه سازمان هاي درگير در منطقه وجود دارد ، اما مي توان  نقاط قابل اصلاحي را نيز ديد و يا به آن توجه كرد:

1 – با تمام فعاليت هاي انجام شده هماهنگي هاي لازم براي سازماندهي برنامه هاي مربوط به كودكان در منطقه وجود  ندارد . بدين ترتيب  موازي كاري و دوباره كاري   در حد قابل توجهي مشهود است.

2 – حوزه فعاليت هاي سازمان ها براي تحت پوشش قرار دادن گروه هاي سني مختلف كودكان و نوجوانان بسيار محدود است . اكثر سازمان ها تمايل خود را فقط براي كار با كودكان خردسال نشان داده اند.

3 – متاسفانه اكثر سازمان هاي غير دولتي كودكان ( ملي و بين المللي ) و حتي   ستاد هاي معين استان ها،  تنها راه توجه به كودكان را راه اندازي مهدهاي كودك   مي دانند و با حداقل امكاناتي به اين كار مبادرت كرده اند.

4 – بخشي از سازمان هاي  بين المللي كارهاي خود را در حد برگزاري دوره هاي آموزشي با عنوان هاي مختلف محدود كرده اند. قابل ذكر است كه بسياري از نيروهاي ايراني اين دوره هاي آموزشي را براي سازمان هاي بين المللي برگزار مي كند.

5 – سازمان هاي دولتي هنوز برنامه اي  براي توجه به گروه هاي مختلف  كودكان و نوجوانان ندارند.

6 – سازمان هاي غير دولتي ، دولتي و حتي گاه بين المللي با كمبود ايده هاي نو براي كار  كردن با كودكان رو به رو هستند.

پيشنهادها

با توجه به مطالب گفته شده ، مي توان پيشنهاد كرد كه  اقدامات زير صورت پذيرد:

1.  بررسي يك مطالعه جامع از بخش هايي كه كودكان در آن ناديده گرفته شده اند و يا جاهاي خالي براي كودكان وجود دارد.

2.  تهيه يك استراتژي كاري براي توجه به برنامه هاي كودكان با مشاركت سازمان هاي دولتي ، غير دولتي و بين المللي

3.  تهيه مجموعه طرح ها و ايده هايي كه مي توان براي كودكان در شرايط بحران انجام داد.

4.  تهيه يك دستور العمل براي حمايت از كودكان در شرايط بحران براي سازمان هاي دولتي و غيردولتي 

منابع

-      گزارش فعاليت هاي موسسه پژوهشي كودكان دنيا سال 1382 – بخش مربوط به فعاليت هاي بم

-      خبرنامه  موسسه مادران امروز  و شوراي كتاب كودك

-      گزارش فعاليت هاي يونيسف در بم

-      گزارش برنامه هاي  موسسه همياران غدا در ارتباط با بم

 

* این تحقیق در بهار سال 1383 به سفارش موسسه همیاران غدا توسط آقای ناصر یوسفی تهیه گردید و از اطلاعات آن در تهیه برنامه های موسسه در شهر بم و در سمینارهای خرداد و مرداد 83 که در شهرهای کرمان و بم برگزار گردید استفاده گردید و هم اکنون نیز با هدف اطلاع رسانی عمومی و استفاده افراد علاقمند در این بخش ارائه گردیده است.