نقش تشکل های غیردولتی بین المللی در مدیریت بحران با تاکید بر بم*

محمدباقر نمازی

در پارادایم جدید جهانی توسعه مشخصات ذیل پذیرفته شده است:

• ضرورت وایجاب مشارکت مردمی

• همکاری جامعه مدنی و بخش خصوصی با دولت در پروسه توسعه محلی، ملی و بین المللی

مزایای نسبی تشکل های غیردولتی

• همبستگی نزدیک با جامعه به ویژه گروههای آسیب پذیر
• تعهد زیاد به انجام کارهای بشردوستانه
• اعتبار و مشروعیت از نظر گروههای هدف
• کارآمدبودن وانعطاف پذیری
• نیروی داوطلبان
• توانمندی جلب مشارکت مردم
• توانمندی جلب افراد حرفه ای و متخصص
• پایداری از طریق ارتباط با جامعه
• تعهد داشتن به شفافیت و پاسخگویی
• حرفه ای گری

نقش تشکل های غیردولتی در چرخه مدیریت بحران در بخش پاسخگویی

• آمادگی
• پاسخگویی فوری
• امداد
• بازتوانی، بهبود و توسعه

نقش مهم تشکل های غیردولتی در تمام مراحل

• تائید اینکه دولت مسئولیت اساسی را برعهده دارد

• گفتگوی غیرمستقیم وترویج  برای حفظ تعهدات دولت و سازمانهای بین المللی نسبت به اصول و اختیارات

 مثالهایی از نقش مشارکتی تشکل های غیردولتی  

مرحله آمادگی

• توسعه اطلاعات و دانش و توزیع تجربیات در سطح ملی و بین المللی

• ثبت آمار و تجربیات بحرانهای گذشته و در دسترس قراردادن و ساده بیان کردن آن برای عموم، مدارس و . . .

• همکاری با آژانسهای متعهد برای حفظ آگاهی عمومی از طریق اطلاعات، آموزش و ارتباط

• توسعه آموزش برای ایجاد مهارتهای حرفه ای درمیان تشکل های باقابلیت برای همکاری

• گسترش مهارت ها میان داوطلبان تشکل ها به ویژه تشکل های جوان

• شبکه سازی و توسعه طرحهای مرحله پاسخگویی(Response Plan)

پاسخگویی فوری

• همکاری با موسسات متعهد و ایجاد مهارت عملی  برای یاری در مرحله پاسخگویی فوری

• جلب و نزدیک شدن به داوطلبان کارآمد حرفه ای

• انجام نیازسنجی مشارکتی

• تجهیز و آماده سازی جامعه محلی و یاری آنها برای سازماندهی جهت خودیاری Self-help

مرحله امداد

• همکاری درانجام  نیازسنجی مشارکتی برای مرحله امداد

• تسهیلگری در ایفای نقش تشکل های جامعه محلی به مثابه شرکای اصلی

• تاکید براینکه مداخله و میانجی گری همگانی است و هیچیک از بخشهای اثرپذیر جمعیت نباید فراموش شود

• همکاری با جامعه و مسئولین برای تاکید بر شفافیت و اطلاع رسانی به جامعه

• کمک در جریان مناسب امدادرسانی به گروههای نیازمند

مرحله توانبخشی، بهبود و توسعه

•  پایداری و تقویت مشارکت با دولت، بخش خصوصی و دست اندرکاران بین المللی

• تسهیلگری در توانمندسازی جامعه محلی و سهیم شدن در مراحل برنامه ریزی، تصمیم سازی و مدیریت برنامه

• شبکه سازی محلی، ملی و بین المللی

• ارتباطات و توزیع اطلاعات  (که شامل شبکه سازی مجازی است)

• تاکید بر مداخله گروههای محروم

• ایجاد دانش سازمانهای جامعه مدنی و مراکز آموزش

 ایران کشوری مستعد بحرانهای گسترده است که بحران های عمده عبارت است از:

• زمین لرزه (هر 5 تا 7 سال یک زمین لرزه اصلی)
• سیل و طوفان
• جریان جمعیت مهاجر از کشورهای همسایه به ایران  در اثر مناقشات نظامی (ایران 20 سال است که میزبان بیش از 2 میلیون پناهنده است)

 زمین لرزه عمده بحرانی است که بر ایران تاثیر می گذارد

•  در دسامبر 856 سال پس از میلاد مسیح زمین لرزه ای در دشت دامغان (شمالشرقی ایران) به وقوع پیوست که مرگ    000 200 نفر را در پی داشت

• در سال 893 پس از میلاد مسیح (37 سال بعد) در اردبیل زمین لرزه ای به وقوع پیوست و 000 150 نفر جان باختند

• در سال 1105 شمسی( 18 نوامبر1727میلادی) زمین لرزه ای در تبریز به وقوع پیوست  و000 77 نفر جان باختند

• در سال 1302 شمسی(1923 میلادی) انجمن شیر و خورشید قرمز ( که اکنون هلال احمرنامیده می شود)  تاسیس شد

• در سال  1308 شمسی ( اول می1929 میلادی) زمین لرزه ای در بیرجند (خراسان) به قدرت 7.4 در مقیاس ریشتر به وقوع پیوست و 3300 نفر در آن جان باختند

• در سال  1336 شمسی (دوم جولای1957 میلادی) زمین لرزه ای به قدرت 7.4 در مقیاس ریشتر  در حوالی تهران به وقوع پیوست و 1200 نفر جان باختند

• در همان سال زمین لرزه دیگری درآشتیان (ناحیه مرکزی ایران)  به قدرت 7.3 در مقیاس ریشتر به وقوع پیوست و 1100 نفر جان باختند

• در سال  1341  شمسی (اول سپتامبر1962 میلادی) زمین لرزه ای در بوئین زهرا، قزوین به قدرت 7.3 ریشتر به وقوع پیوست و 12000 نفر جان باختند

• در سال 1347 شمسی(31 آگوست  1968) وقوع زمین لرزه ای به قدرت 7.3 ریشتر در طبس مرگ 000 10 تن را در پی داشت

• درسال 1361 شمسی(10 آوریل 1972) وقوع زمین لرزه ای به قدرت 7.1 ریشتر در بوشهر کشته شدن 5000 تن  را در پی داشت

• در سال 1357 شمسی (سپتامبر سال 1978( وقوع زمین لرزه   در طبس  مرگ 000 25 تن را در پی داشت.

• درسال 1355 شمسی(24 نوامبر سال 1976) زمین لرزه ای درشمال (مرز با اتحاد جماهیرشوروی سابق) کشته شدن 5000 تن را در پی داشت

• درسال 1369 شمسی (21 ژوئن 1990) زمین لرزه ای در رودبار منجیل (شمال ایران) به قدرت 7.3 ریشتر به وقوع پیوست و 000 40 نفر در آن جان باختند. این زمین لرزه ویرانگر در چند ثانیه نزدیک به 27 شهر و 1870 روستا را ویران کرد.

- برای کسب اطلاعات بیشتر در خصوص تاریخ زمین لرزه های ایران می توانید به وب سایت پژوهشگاه زلزله ایران مراجعه نمایید. (www.iiees.ac.ir/bank/bank_historic_bi.html)

ساختارهای ملی

•  ساختارهای عالی کشوری ایجاد شد

• شورای پاسخگویی فوری که وزارت کشور مسوولیت آنری برعهده دارد.

• پس از زمین لرزه بم شورای عالی آمادگی بحران در دفتر ریاست جمهوری تشکیل شد

• شبیه به همین شوراها در سطح محلی وجوددارد که فرماندار ریاست آنرا عهده داراست

 بدنه کلیدی ملی

• دفتر ریاست جمهوری و وزارت کشور

• جمعیت هلال احمر

• واحدهای مدیریت بحران در نیروهای مسلح

• کمیته امداد امام خمینی

• وزارت خانه های ایفاکننده نقش اصلی که شامل بهداشت وآموزش پزشکی، راه و ترابری، مسکن و شهرسازی، وزارت رفاه و تامین اجتماعی، ارتباطات و تلویزیون است

تشکل های غیردولتی در ایران

تخمین زده می شود که در ایران بیش از 15000 تشکل غیردولتی و خیریه وجود دارد

• تقریبا 5000 خیریه

• 3000 تشکل جوانان

• 600 تشکل زیست محیطی

• 500 تشکل زنان

• و تشکل های بی شماری که برای کودکان و دیگر گروههای آسیب پذیر فعالیت دارند

• هیچ تشکل غیردولتی برروی مدیریت بحران تمرکز ندارد

• جوانان در تشکل های غیردولتی و در انجمن هلال احمر بالاترین ظرفیت بالقوه به عنوان نیروی داوطلبانه مدیریت بحران به شمار می آیند

محدودیت ها:

• دیوان سالاری موجب شده ساختارهای کشور پویایی و سرزندگی را ازدست بدهد

• هیچ یک از ساختارهای رسمی نقش تشکل غیردولتی را در نظر نمی گیرند

• آژانس های بین المللی علی رغم اصول و سیاست های مطرح شده تا همین اواخر هم به پتانسیل تشکل های غیردولتی محلی برای همکاری بی توجه بودند

• تشکل های غیردولتی در ایران برای موضوعات عمده مدیریت بحران سازماندهی نشده اند

• حمایت جامعه سنتی بازاری به شکل نظام مند برای مدیریت بحران سازماندهی نشده است و امداد از طریق موسسات خیریه ای انجام می گیرد

بم

•  زمین لرزه ای به مقیاس 6.5 ریشتر در 5 دیماه 1382 در بم به وقوع پیوست
• بنا بر گزارش ها بیش از 30000 نفر جان باختند و 85000 نفر خانه هایشان را از دست دادند
• شهر تماما ویران شده و خدمات اجتماعی و اقتصادی کاملا ازبین رفت
• ارگ خشتی بم که از دیدنی های توریستی و تاریخی اصلی به شمار می رفت ویران شد

 شهربم

•  در بم 678 روستای با سکنه و 176 روستای بدون سکنه وجوددارد
• جمعیت بیش از 000 200 نفر از این تعداد 000 90 نفر در شهربم هستند
• 80  درصد روستاها، 60 درصد شهربم و 60 درصد ساختمانها ویران شد
• 000 /120 نفر از مردم مستقیما از زمین لرزه آسیب دیده اند. بیش از 000/50 مجروح شده یا به زیرآوار رفته اند
• نیمی از کارکنان دولت از جمله معلمان و کارمندان بهداشت جان باختند

پاسخگویی

•  مردم، دولت و تمام دنیا به قربانیان این فاجعه کمک کردند

• مرزها بر روی تمام سازمانهای جهانی امداد گشوده شد

• 75 تیم نجات از سراسر دنیا که شامل تشکل های غیردولتی بین المللی (حداکثر 80 تشکل بین المللی) برای کمک حاضرشدند

با وجود بی نظمی و هرج و مرج قابل ملاحظه  و مدیریت  نامطلوب تاکنون:

• جلوی شیوع امراض مسری گرفته شده است

• آب و برق بیشتر مناطق شهربم ترمیم شده است

• تقریبا به همه افرادی که در بم ساکن بوده اند کمک غذایی امدادی شده است

• دفتر هماهنگ کننده فعالیت های بشردوستانه سازمان ملل پذیرفته است تا به هماهنگی تیم های بین المللی یاری رساند

• کمپ ویژه ای برای استقرار کارمندان  سازمانهای بین المللی تخصیص یافته است

• شهروندان بمی به خوبی در کارها سهیم نشده اند و این باعث ازبین رفتن اعتماد و هرج و مرج شده است

تشکل های غیردولتی محلی دربم

• 32 تشکل محلی از تهران، کرمان و دیگر استانها در بم مستقرشده اند

• ائتلاف های ناپایدار بی شماری به وجود آمده است: اخیرا شورایی از تمام نهادهای فعال جامعه مدنی در بم برای آمادگی بحران تشکیل شده اند (شهاب)

• کار در محل حس همبستگی به وجودآورده است

• نهادهای خیریه ای در مرحله امداد بیشتر فعال بوده اند

• چندین تشکل غیردولتی حمایتی توانبخشی برای بازتوانی گروههای معلول فعالیت دارند

• تشکل های غیردولتی محلی و بین المللی مشارکت را از طرحهای خود و با کمک موسسه همیاران غدا و خانه تشکل های غیردولتی کرمان آغاز کرده اند.

همکاری تشکل های بین المللی و محلی برای کمک به بم

• تشکل های غیردولتی و محلی دارای مزایای نسبی هستند

• همکاری این دو می تواند در ترویج و نوع آوری و مواجهه باموضوعات حساس بازخورد مناسب تری ایجاد نماید

 میانجی گری های اصلی که بر عهده تشکل های غیردولتی می باشد به شرح ذیل است:

1. مبادله دانش

2. ظرفیت سازی پایدار از طریق همکاریهای فنی

3. ارتقای مبادله تجربیات موفق

4. کمک به اجرای آزمایشی ره یافت ها و مدلهای جدید و مبتکرانه و تجربیات موفق متناسب با شرایط محلی

نیازسنجی سریع مشارکتی

1- تعیین نقش مردم بم

2- شناسایی نیاز جهت توجه ویژه به گروههای آسیب پذیر ورها شده

3- سعی در افزودن ظرفیت تشکل های غیردولتی محلی از طریق

• برگزاری کارگاههای آموزشی بر مبنای نیازسنجی مشارکتی

• اجرای برنامه های مبادله با کشورهایی که تجربیات موفق داشته اند

• استفاده از کارشناسان بین المللی به منظور بالابردن ظرفیت مدیریت محلی

• ارتقای ظرفیت فنی دبیرخانه خانه تشکل های غیردولتی کرمان و تشکل های عضو آن

• استفاده از هوش، مهارت های حرفه ای و تعهد داوطلبان بین المللی

4- کمک به توسعه برنامه های تشکل ها با هماهنگی دولت، تشکل های بین المللی و دیگر دست اندرکاران

5- سعی در تجهیز منابع مالی بین المللی ومحلی برای توسعه مراکز ارائه دهنده خدمات مانند:

• مدارس

• مراکز بهداشت

• مراکز بازتوانی

• مراکز خدمات اجتماعی با تاکید بر زنان، کودکان و جوانان

6- شناسایی نیازهای ایجاد فرصتهای شغلی به ویژه برای گروههای کم درآمد

7- شناسایی طرحهای مربوط به محیط زیست

8- بازسازی ضروری با مشارکت مردم

9- شناسایی پروژه های بهداشت روانی برای درمان تروما

10- تشخیص نیاز همکاری با دانشمندان بین المللی و محلی و موسسات کشوری برا ی مقابله با بلایای طبیعی آینده

11- توصیه برای ایجاد مرکزی جهت مدیریت بحران نهادهای  محلی جامعه مدنی

مدلی برای مشارکت

• مدلی منحصر به فرد از همکاری 3 جانبه توسعه یافته میان موسسه همیاران غدا، مراکزجدید خدمات فنی تشکل های غیردولتی و خانه تشکل های غیردولتی کرمان که یک تشکل آلمانی سنتی خیریه ای بنام مالتیسر مسئولیت راهبری آنرا برعهده داشت
• این همکاری شامل ظرفیت سازی محلی و مشارکت تمام شرکاست
• این همکاری نتایج فراوانی به همراه داشت که از طریق خانه تشکل های غیردولتی کرمان و توسط خیریه های محلی، ایرانیان مقیم خارج  و چندین عضو تشکل های غیردولتی بین المللی با موفقیت به انجام رسید
• ارزش مادی حمایت ها بالغ بر 4 میلیون دلار می شود.

همکاری تشکل های غیردولتی بین المللی و محلی

موضوع همکاری	اهداکننده کمک مالی	کشور	همکار پروژه	مبلغ
راه اندازی 3 مدرسه( در 20 کانکس)	مالتیزر	آلمان	خانه تشکل های غیردولتی کرمان	60000 یورو
پروژه های ظرفیت سازی	مالتیزر	آلمان	خانه تشکل های غیردولتی کرمان و موسسه همیاران غدا	20000 یورو
خرید ایرکاندیشن برای 3 مدرسه ( خواجه عسگر، بروات و فاطمه زهرا)	مالتیزر	آلمان	خانه تشکل های غیردولتی کرمان	6000 یورو
ساخت سوله برای 3 مدرسه ( خواجه عسگر، بروات و فاطمه زهرا)	مالتیزر	آلمان	مهرازان جوان	42000 یورو
حمایت از تشکل های غیردولتی محلی از طریق پروژه های کوچک	مالتیزر	آلمان	خانه تشکل های غیردولتی کرمان	70000 یورو
ساخت مراکز بهداشت  (انتقال خون، آزمایشگاه و کلینیک)	مالتیزر	آلمان	خانه تشکل های غیردولتی کرمان	250000 یورو
ساخت مدرسه ای با  6 کلاس در بروات	مالتیزر	آلمان	خانه تشکل های غیردولتی کرمان	150000 یورو
خرید 650 یخچال و 650 فریزر	Aljiran Alkuwait	کویت	خانه تشکل های غیردولتی کرمان	78000 یورو
ساخت 200 خانه محلی	Act of Netherlands	هلند	مهرازان جوان و خانه تشکل های غیردولتی کرمان	800000 دلار
ساخت یتیم خانه	SAV	ژاپن	مشیز و ثامن الحجج	68000 دلار
راه اندازی مرکز بیماریهای خاص	خانم زهرا عسگری	ایران	ثامن الحجج	100000000 ریال
ساخت مرکز آموزش برای کودکان	پیام صلح اسپانیا Peace Message of Spain))	اسپانیا	پیام صلح ایران	20000 یورو + هزینه های 2 سال
ظرفیت سازی و تحلیل موقعیت کودکان که شامل 3 کارگاه طرح نویسی می شود	Save the Children	انگلستان	خانه تشکل های غیردولتی کرمان و موسسه همیاران غدا	30000 دلار
انتقال  5 کانتینر از آلمان ( دارو، یونیت دندانپزشکی ، لباس و تجهیزات بیمارستانی)	Daimler Chrysler	آلمان	خانه تشکل های غیردولتی کرمان و ثامن الحجج	150000 یورو
راه اندازی یک مدرسه در 6 کانکس(خواجه عسگر)	Daimler Chrysler	آلمان	خانه تشکل های غیردولتی کرمان	110000 یورو
ساخت مرکزی برای بیماریهای خاص	بنیاد بیماریهای خاص	ایران	ثامن الحجج	3500000000 ریال
ساخت مرکز اصلی بهداشت	ایرانیان مقیم آمریکا	آمریکا	سجادیه و خانه تشکل های غیردولتی کرمان	820000 دلار
فرستادن لوازم ضروری برای قربانیان زمین لرزه بم	ایرانیان مقیم آمریکا	آمریکا	خانه تشکل های غیردولتی کرمان	23000 دلار
راه اندازی کودکستان  امیدمادر	Message from Kobe	ژاپن	مهرازان جوان	12000 دلار

چالشهای پیش رو در بم

1. دولت و سازمانهای بین المللی نقش شهروندان بمی را نادیده می گیرند

2. سوء مدیریت و فقدان هماهنگی

3. عدم موفقیت در اطلاع رسانی به مردم که در اثر بی اعتمادی ایجاد شده است

4. بسیاری از تشکل های غیردولتی که مرکز آنها در تهران واقع است روحیه کارگروهی و اثرگذاری بیشتر ندارند

5. جامعه مدنی، همانند دولت، مهارتهای ضروری  مراحل آمادگی و پاسخ در بحران را توسعه نداده است

6. طرحهای ملی مدیریت بحران نقشی برای تشکل های غیردولتی درنظرنگرفته است

7. محیط مساعد برا ی همکاری که در اثر تسهیلگری سازمانهای امدادی  بشردوستانه ایجادشده بود دچار دیوان سالاری شده است

 اهداف اصلی:

تاکید بر مشارکت شهروندان وظرفیت اجتماعی از طریق:

• استفاده از فرصتهای به وجودآمده در اثر زمین لرزه
• تسهیلگری مشارکت مردمی در تمام مراحل توسعه
• تبیین نقش مشخص برای جامعه مدنی به عنوان شریک کلیدی
• تشویق حضور فعال ایرانیان خارج از وطن
• ارتقا و توسعه همکاریهای چندجانبه
• افزودن ظرفیت تمامی شرکاء
• توسعه و اجرای برنامه های مبتنی بر جامعه برای ایجاد اشتغال و خدمات اجتماعی
• تاسیس سیستمی کارآمد برای توزیع اطلاعات
• تشویق شفافیت و پاسخگویی در تمام سطوح در میان سازمانهای دولتی و تشکل های غیردولتی
• آماده ساختن و به کاربردن کدهای اخلاقی پذیرفته شده ملی و بین المللی

 فعالیت های آینده

• توانمندسازی جامعه و زنان از طریق ایجاد صندوق جامعه برای اشتغال زایی و دستیابی به گروههای حاشیه نشین

• ادامه فعالیت های توسعه ای ظرفیت سازی با کمک تشکل های غیردولتی بین المللی

• توسعه نهادهای مدیریت بحران جامعه مدنی و همکاری با شهاب

• تسهیل گری در ایجاد سازوکار برای همکاریهای پایدار تشکل های غیردولتی بین المللی و محلی

• برگزاری نشست مشورتی با ایرانیان مقیم خارج که علاقه مند فعالیت در بم هستند

• کمک به توسعه واجرای برنامه عملیاتی مشارکتی تشکل های غیردولتی برای بم

 

* این مقاله توسط آقای محمدباقر نمازی ریاست هیات مدیره موسس همیاران غدا در زمستان 1383 جهت اطلاع رسانی به ایرانیان مقیم خارج از کشور تهیه گردید.